Welke rechten hebben transgender mensen in de zorg?
Gelijke rechten
De rechten van transgender mensen in de zorg zijn niet altijd even duidelijk. In principe heeft deze groep mensen dezelfde rechten als iedereen. Toch lopen zij vaak tegen aanzienlijke obstakels aan. Bijvoorbeeld lange wachtlijsten, handelingsverlegenheid, of een benadering die niet goed bij hen aansluit.
In dit artikel gaan we in op de rechten van transgender mensen, én op de rechten die zorgverleners zelf hebben.
We gebruiken de volgende termen:
Transgender: Mensen van wie het gender niet hetzelfde is als het geslacht. Iemand kan bijvoorbeeld als persoon een man zijn, en geboren zijn met lichamelijke kenmerken die meestal bij vrouwen voorkomen.
Non-binair: Iemand die als persoon niet man óf vrouw is.
Intersekse: Iemand wiens lichamelijke kenmerken bij de geboorte de hokjes “man óf vrouw” overstijgen.
(N.B.: Gender en geslacht zijn heel individueel. Veel mensen gebruiken daarom andere woorden voor zichzelf dan de termen in dit artikel.)
Huisartsen
Elke huisarts kan hormonen voorschrijven. De richtlijnen van de World Professional Association for Transgender Health (WPATH Standards of Care) werken met een model van geïnformeerde instemming (Engels: informed consent). De zelfbeschikking van de cliënten is dus doorslaggevend. In de Nederlandse Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg — Somatisch staat genoemd: “Soms zal genderzorg starten bij of gecontinueerd worden door de huisarts.”
Er bestaat een misverstand dat het uitstellen van transitie een neutrale keuze zou zijn. Transitie geeft transgender mensen neutraliteit; het niet behandelen van transgender cliënten veroorzaakt onnodig lijden. Het uitstellen van een transitie is dus juist geen neutrale keuze, omdat iemands lijf met de tijd steeds meer ongewenst vermannelijkt of vervrouwelijkt. Daarom is zelfmoord bij transgender mensen het hoogst terwijl zij op een wachtlijst staan voor zorg. Een arts kan suïcidaliteit voorkomen door hormonen voor te schrijven zonder poortwachter-model, ook als de cliënt nog geen toegang heeft tot psychologische begeleiding.
Basisinformatie voor huisartsen is beschikbaar op de website Huisartsenzorg voor Transgender Personen. Elke huisarts die detailvragen heeft over het starten met hormoontherapie (of het overnemen hiervan) kan hiervoor terecht bij het project Trans In Eigen Hand. Deze stichting biedt o.a. webinars voor zorgverleners in opdracht van Zorgverzekeraars Nederland en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Medische richtwaarden voor huisartsen zijn te vinden in de handreiking voor begeleiding bij genderbevestigende hormoontherapie in de eerste lijn.
Als transgender cliënten nog geen toegang hebben tot psychologische begeleiding, en dit wel willen, kan de praktijkondersteuner tussentijds uitkomst bieden.
Schrijft een arts exact dezelfde medicijnen of exact dezelfde bloedtesten wel voor aan cisgender cliënten, maar niet aan transgender cliënten? Dan kan er sprake zijn van discriminatie op basis van geslacht.
Non-binaire mensen in de zorg
Non-binaire mensen zijn als persoon niet strikt man óf vrouw. Binaire mensen zijn als persoon wel strikt man óf vrouw.
Vaak komt het voor dat non-binaire transgender mensen andere genderzorg krijgen dan binaire transgender mensen. In dat geval is er mogelijk sprake van discriminatie. Non-binaire transgender mensen hebben namelijk exact dezelfde rechten in de zorg als alle andere transgender mensen. Dit wordt benoemd in de richtlijnen van de World Professional Association for Transgender Health (WPATH Standards of Care).
De zorg in Nederland is nu nog in grote lijnen ingericht op het idee dat mensen alleen in transitie zouden gaan naar strikt man óf vrouw. Ook de ervaringen van intersekse mensen (die geboren zijn met een lichaam dat niet strikt in de hokjes man óf vrouw past) zijn nog erg onderbelicht.
Non-binaire mensen en intersekse mensen kunnen door zorgverzekeringen worden buitengesloten omdat ze niet in de hokjes passen, wat tot erg hoge zorgkosten kan leiden.
Het is daarom belangrijk voor zorgverleners en zorgorganisaties om geen onnodige poortwachters te zijn, en om steeds nieuwe inzichten mee te nemen. Zowel in de behandeling als in de administratie is het belangrijk om ruimte te creëren voor de grote groep mensen die geen man óf vrouw zijn.
Handelingsverlegenheid in de zorg
Veel transgender en intersekse mensen krijgen te maken met handelingsverlegenheid in de zorg. Dit houdt in dat artsen, psychologen en verzorgers het niet aandurven om normale zorg te bieden, omdat de patiënt transgender en/of intersekse is. Een paar voorbeelden hiervan uit de praktijk:
- Een thuisverzorger weigert om een patiënt te wassen.
- Een huisarts weigert om de hechtingen van een patiënt te verwijderen.
- Een psycholoog weigert om de diagnose depressie te stellen.
- Een verpleger weigert om een katheter uit te halen.
- Een gynaecoloog weigert om een patiënt met hevige buikpijn te onderzoeken.
Deze handelingsverlegenheid kan grote impact hebben op de gezondheid. Het College van de Rechten van de Mens heeft in 2022 uitspraak gedaan dat het weigeren van zorg aan transgender mensen hun rechten schendt.
Hiernaast krijgen transgender mensen en intersekse mensen vaak te maken met indringende vragen over hun lijf of hun transitie, die niets te maken hebben met de hulpvraag. Ook deze ongepaste vragen kunnen grote impact hebben op de gesteldheid.
Artsen, psychologen en verzorgers die kampen met handelingsverlegenheid wordt geadviseerd om de zorg als normale zorg te zien. Ook als de hulpvraag wél een directe link heeft met genderzorg, zoals het verwijderen van hechtingen na een mastectomie, is er in de regel geen reden om andere zorg te leveren dan anders.
Voor eventueel advies kan contact worden opgenomen met de gender-arts van de patiënt, of met Trans In Eigen Hand.
Nazorg
Aan het eind van een medische gender-transitie kunnen verschillende hulpvragen open blijven staan. Er kan dus behoefte zijn aan nazorg. Denk hierbij aan de volgende categorieën:
- Het voortzetten van hormoonrecepten, het eventueel injecteren hiervan, en het periodiek bekijken van bloedwaardes. Dit kan zowel door een endocrinoloog als bij een huisartsenpost worden gedaan.
- Het behandelen en bewaken van eventuele operatieve complicaties, zoals fistula’s en littekenweefsel.
- De connectie met het nieuwe uiterlijk bevorderen. Dit kan bijvoorbeeld door middel van psychotherapie, haptotherapie, seksuologische behandeling, theater, of sport.
- Logopedie met focus op het dieper, of hoger, maken van de stem.
Het proces van transitie is voor veel mensen traumatiserend. Denk daarbij aan trauma vanuit verstoting door familie en vrienden. Maar ook trauma door het diagnostiek proces, waarin trans mensen continu getest, bevraagd en lichamelijk aangeraakt worden. Het poortwachtermodel van transzorg is voor veel patiënten erg zwaar. Hierdoor kan het zijn dat de cliënt traumabehandeling nodig heeft tijdens en na de transitie, en dat het vertrouwen in hulpverleners dermate is beschadigd door het poortwachtermodel dat de behandeling extra complex wordt.
Naast deze zorgvragen is er bij nazorg ook te denken aan zingeving. Sommige transgender mensen vallen in een “zwart gat” nadat aan hun hoofd-hulpvraag, de gendertransitie, is voldaan. Kwetsbare transgender personen, zoals mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, kunnen hierbij extra behoefte hebben aan lotgenotencontact, en aan maatwerk in overleg.
Gedwongen sterilisaties
Van 1985 tot 2014 was in Nederland sterilisatie voor transgender mensen verplicht voordat zij hun BRP-gegevens mochten corrigeren. In 2021 heeft de overheid officieel excuses hiervoor gemaakt.
Transgender mensen die in de periode tussen 1 juli 1985 en 1 juli 2014 een sterilisatie hebben meegemaakt, en die vervolgens hun geslacht in de geboorteakte hebben laten veranderen, krijgen een tegemoetkoming van € 5.000 per persoon van de overheid.
Intussen is de aanvraagperiode verstreken, maar deze tegemoetkoming is wel nog steeds te verkrijgen. Transgender mensen en hun begeleiders kunnen hiervoor terecht bij de Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen.
Voor trans mensen die deze schending hebben meegemaakt kan extra mentale zorg nodig zijn, met nadruk op rouwverwerking.
Een inclusieve blik
Samengevat is een gelijkwaardige, inclusieve benadering erg waardevol in het benaderen van transgender cliënten. Daarom is het belangrijk om de interne kennis en gevoeligheid steeds actueel te houden. Een open dialoog met de doelgroep kan het begin vormen van een passende, moderne manier van werken.