Hoe ga ik om met respectabiliteits-politiek?
Een sociaal veilig gevoel
Mensen die discriminatie meemaken, kunnen veel waarde hechten aan sociale veiligheid en respect. Dat is logisch: in een veilige, respectvolle omgeving verwacht je weinig discriminatie of minderheids-stress.
In sommige gevallen heeft deze wens echter negatieve effecten op de omgeving. Iemand die gediscrimineerd wordt, verwacht dan dat alle andere mensen van hun groep zich altijd respectabel gedragen, zodat de hele groep als normaal wordt gezien — en dus sociaal veilig is. Wie niet aan het beeld van “respectabel” voldoet, wordt niet langer als deel van dezelfde groep gezien. Deze houding, ook wel respectabiliteits-politiek genoemd, ontstaat onder andere uit angst of trauma.
In dit artikel gaan we in op respectabiliteits-politiek: hoe het ontstaat, hoe het in de praktijk werkt, en hoe je het gesprek hierover aan kan gaan.
Respectabiliteits-politiek in het kort
Constante discriminatie doet veel met mensen. Niet alleen 1-op-1, maar ook vanuit werk, scholen, het zorgstelsel, politici en wetgeving kan discriminatie hevige impact hebben.
Voor mensen die discriminatie meemaken, kan het als een uitweg voelen om zo respectabel mogelijk over te komen in de maatschappij. Denk daarbij aan onopvallende kleding, een voorzichtige manier van praten, en het vermijden van taboes. Dit alles brengt een gevoel van veiligheid met zich mee. Mensen die door de machthebber als respectabel worden gezien, worden namelijk minder snel gediscrimineerd.
Respectabiliteits-politiek betekent dat iemand met deze ervaringen zulke onopvallendheid ook van anderen verwacht. Bijvoorbeeld:
- Een homoseksueel iemand spreekt zich uit tegen mensen die “nichterig” zijn, biseksueel, of non-binair.
- Een Zwart iemand spreekt zich uit tegen Zwarte mensen die rappen, gouden kettingen dragen, of op een activistische manier kennis delen over het koloniaal verleden.
- Een autistisch iemand spreekt zich uit tegen mensen die hun autistische kenmerken openlijk uitdragen.
Zo zijn er nog veel meer voorbeelden te noemen. De achterliggende gedachte, bewust of onbewust, klinkt ongeveer als: “Ik mag erbij horen, ik ben niet zoals die rare mensen, ik ben één van de goeien.” Zulke meningen kunnen worden uitgesproken met veel venijn. Hierdoor ontstaan ongemakkelijke sociale situaties, en polarisatie. De wens om veilig te zijn, en om respect te krijgen, leidt hier voor anderen dus eigenlijk juist tot onveiligheid en respectloosheid.
Een inclusieve benadering
Als begeleider kan je ervoor kiezen om het gesprek over respectabiliteits-politiek aan te gaan met cliënten. Daarbij is een open, niet-oordelende houding aan te raden.
De volgende stappen kunnen helpen om het gesprek goed te laten verlopen:
- Erken de gevoelens en ervaringen van de cliënt, en geef de cliënt ruim de tijd om gal te spuien.
- Benoem wat ieder mens eigenlijk wil: veiligheid, zekerheid, en gezien worden voor wie we zijn. Daarbij kan je gebruik maken van IDEMs gespreksbouwstenen voor inclusie.
- Vraag uit wat de wensen zijn van de cliënt, wat betreft sociale veiligheid. Wat zou de ideale situatie zijn? Welke systemen, wetten en houdingen in de maatschappij zouden daarvoor moeten veranderen? En wie bepaalt eigenlijk wat “respectabel” en “normaal” is? Dit kan je heel concreet maken: we hebben allemaal wel eens de neiging om naar de pijpen van een ander te dansen, terwijl we juist gewoon onszelf willen zijn.
- Bespreek de overeenkomsten tussen de discriminatie die de cliënt zelf meemaakt, en de discriminatie die de cliënt doet naar anderen toe.
- Benadruk dat iedereen onvoorwaardelijk sociale veiligheid zou moeten krijgen, dus ook alle mensen die de cliënt minder respectabel vindt.
Met deze stappen kan je het gesprek op een verbindende manier aangaan. Je legt daarmee open hoe discriminatie vaak wordt doorgegeven van de een op de ander, met een soort pikorde. Bied bij zulke gesprekken ook altijd nazorg: cliënten kunnen schrikken van hun eigen discriminerende houding.
Tegelijk is het natuurlijk belangrijk om in het oog te houden dat sociaal ongemak soms een heel goede reden heeft. Een negatieve houding kan er in eerste instantie uitzien als respectabiliteits-politiek, maar kan eigenlijk om iets heel anders gaan. Blijf dus altijd openstaan voor verschillende mogelijkheden en perspectieven. Op die manier kan je de sociale veiligheid waarborgen van jouw cliënten, én van hun omgeving.